Uticaj srednjovekovnog rudarstva na životnu sredinu centralnog Balkana

Autori

  • Mirko Vranić Laboratorija za bioarheologiju, Odeljenje za arheologiju, Filozofski fakultet, Univerzitet u Beogradu

DOI:

https://doi.org/10.21301/eap.v16i3.5

Ključne reči:

rudarstvo, topionice, srednji vek, Srbija, zagađenje, životna sredina

Apstrakt

Sa razvojem rudarstva od sredine XIII veka dolazi do pojave naselja u blizini mesta eksploatacije i prerade rude. Platoi na pošumljenim planinskim kosama, koje se spuštaju prema rekama i potocima, bili su pogodni za njihovo formiranje. Dosadašnja saznanja o prostornoj i društvenoj organizaciji rudarskih naselja pružaju nam ograničene mogućnosti za praćenje odnosa između prirodnog i izgrađenog okruženja. Iako precizniji podaci i dalje nedostaju, zagađenje životne sredine, usled kontaminacije zemljišta, voda i vazduha, između ostalog povezuje se sa topionicama postavljanim u neposrednoj blizini. Zahvaljujući istraživanjima problema koje stvara moderna industrija, možemo steći uvid u uticaj prethodnih praksi rudarstva i obrade metala na okolinu i zdravlje ljudi.

##plugins.generic.usageStats.downloads##

##plugins.generic.usageStats.noStats##

Reference

Aufderheide, Arthur and Conrado Rodriguez-Martin. 1998. Human Paleopathology, New York: Cambridge University Press.

Bogosavljević, Dragan. 1990. „Srpsko srednjovekovno rudarstvo – istraženost i vidovi uključenja arheologije“. Glasnik Srpskog arheološkog društva 6: 36–44.

Bogosavljević, Dragan. 1995. „Medieval Mining Tools from the Belgrade National Museum Collection“. In Ancient Mining and Metallurgy in Southeast Europe, edited by Petar Perović and Slađana Đurđekanović, 251–264. Bor and Belgrade: Museum of Mining and Metallurgy and Archaeological Institute.

Bogosavljević, Vera. 1989. „Uvod u rudarsku arheologiju na Kopaoniku, oblici starog rudarstva i metalurgije“. Glasnik Srpskog arheološkog društva 5: 86–93.

Bogosavljević, Vera, Dušan Mrkobrad i Dragan Bogosavljević. 1988. „Istraživanje srednjovekovnog rudarstva na zapadnom Kopaoniku (okolina Kiževaka)“. Naša prošlost 3: 9–45.

Bogosavljević-Petrović, Vera. 1995. „Arheometalurški kompleksi na Kopaonikku (metodi i problemi prouča-vanja), Glasnik Srpskog arheološkog društva 10: 58–71.

Bogosavljević-Petrović, Vera. 2006. „Kontinuitet metalurgije u dolini Ibra“. Naša prošlost 6: 63–89.

Bubalo, Đorđe. 2010. Dušanov zakonik. Beograd: Zavod za udžbenike i Službeni glasnik.

Cembrzyński, Paweł. 2019. „The ecology of mining. Human–environmental relations in the Medieval and Early Modern mining in Central Europe“. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 67 (1): 17–39.

Čremošnik, Irma. 1977. „Ranoslovensko naselje Jazbine u Batkoviću kod Bijeljine“. Godišnjak ANUBIH XV (13): 227–304.

Ćirković, Sima. 1997. Rabotnici, vojnici, duhovnici (Društva srednjovekovnog Balkana). Beograd: Equilibri-um.

Ćirković, Sima, Desanka Kovačević-Kojić, Ruža Ćuk. 2002. Staro srpsko rudarstvo. Beograd: Vukova zaduž-bina i Novi Sad: Prometej.

Dangić, Adam and Jelena Dangić. 2007. „Arsenic in soil environment in central Balkan Peninsula southeastern Europe: occurence, geochemistry, and impacts“. Trace Metals and other Contaminants in the Environment, 9, 207–236.

Fostikov, Aleksandra. 2012. „Kovački zanat na tlu srednjovekovne Srbije“. Beogradski istorijski glasnik III: 105–126.

Gogić, Miljan. 2010. „Rudarska proizvodnja u srednjovjekovnom Brskovu“. Istorijski zapisi 1/2010: 195–213.

Hrabak, Bogumil. 1952. „Dubrovačka naseobina u kopaoničkom rudniku Belom Brdu“. Ogledi: 55–56.

Hrabak, Bogumil. 1984. „Rudnik pod Šturcem I njegova dubrovačka naseobina“. Zbornik Narodnog muzeja u Čačku 14: 5–78.

Iles, Louise. 2016. „The role of metallurgy in transforming global forests“. Journal of Archaeological Method and Theory 23, 1219–1241.

Katić, Srđan. 2007. „Rudnik pod osmanskom vlašću u XV i XVI veku“. Istorijski časopis LV, 133–155.

Kovačević-Kojić, Desanka. 1992. „Društvena struktura rudarskih gradova“. U Socijalna struktura srpskih gradskih naselja (XII–XVIII vek), uredili Jovanka Kalić i Miroslav Čolović, 35–47. Smederevo i Beograd: Muzej u Smederevu i Odeljenje za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu.

Kovačević-Kojić, Desanka. 2013. „O sastavu i obradi metala iz srpskih srednjovekovnih rudnika“. Zbornik radova Vizantološkog instituta L, 853–862.

Lottermoser, Bernd. G. 2010. Mine Wastes – Characterization. Treatment and Environmental Impacts,Third Edition, Heidelberg: Springer–Verlag Berlin.

Matić, Branislava, Snežana Dejanović i Nela Đonović. 2018. „Blood Lead Levels in Children Living Close to the Antimony and Lead Mining-milling-smelting Complex in Serbia“. Tehnika 73(3): 435–443.

Mihailović, Tatjana. 2014. „Plana Water Supply – Medieval Technical Enterprise“. Archaeotechnology: Stu-dying Technology from Prehistory to the Middle Ages, edited by Selena Vitezović and Dragana Antonović, 295–314. Belgrade: Serbian Archaeological Society.

Mišić, Siniša. 2007. Korišćenje unutrašnjih voda u srpskim zemljama srednjeg veka. Beograd: Utopija.

Mrkobrad, Dušan. 1995. „Research of the medieval mining and metallurgy in the Rudnik mountain“. In Ancient Mining and Metallurgy in Southeast Europe, edited by Petar Perović i Slađana Đurđekanović, 241–250. Bor and Belgrade: Museum of Mining and Metallurgy and Archaeological Institute.

Mrkobrad, Dušan. 1997. „Srednjovekovno rudarstvo na prostoru istočne Srbije“. U Arheologija istočne Srbije, uredio Miroslav Lazić, 151–161. Beograd: Filozofski fakultet, Centar za arheološka istraživanja.

Mrkobrad, Dušan i Dragan Bogosavljević. 1988. „Istraživanje srednjovekovnog rudarstva i metalurgije na Ru-dniku“. Zbornik radova Narodnog muzeja u Čačku XVIII: 37–56.

Mrkobrad, Dušan i Paun Es Durlić. 1995. „Arheometalurška istraživanja na Prauriji“. Glasnik Srpskog arheo-loškog društva 10: 79–88.

Popović, Marko i Gordana Simić. 2020. Utvrđenja srednjovekovnog grada Novog Brda. Beograd: Republički zavod za zaštitu spomenika culture.

Popović, Marko i Igor Bjelić. 2018. Crkva Svetog Nikole – Katedrala Novog Brda, Beograd: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.

Radičević, Dejan. 2014. „U potrazi za srednjovekovnim Rudnikom“. U Rudnik, šapat visina, uredili Borisav Čeliković i Milojko Knežević, 285–312. Beograd: Službeni glasnik.

Radičević, Dejan. 2019. „Arheološka svedočanstva o najstarijim rudarskim trgovima srednjovekovne Srbije“. U Urbanizacija u istočnoj i jugoistočnoj Evropi, uredili Srđan Rudić i Aleksej Aleksandrovič Gordin, 63–87. Beograd i Nižnji Novgorod: Istorijski institut u Beogradu i Državni institut za arhitekturu i građevinu (NNGASU).

Radičević, Dejan, Jelena Đorđević i Ana Cicović. 2009. „Preliminarni rezultati arheoloških istraživanja na Ru-dniku u 2009. godini“. Zbornik radova muzeja rudničko-takovskog kraja 5, 7–19.

Savić, Miron. 1956. „Šljakišta na Novom Brdu i Kačikolu“. Starinar 5–6: 283–294.

Simić, Vasilije. 1951. Istorijski razvoj našeg rudarstva. Beograd: Izdavačko – štamparsko preduzeće Saveta za energetiku i ekstraktivnu industriju Vlade FNRJ.

Simić, Vasilije. 1958. „Rejonizacija i karakteristike srednjovekovne rudarske delatnosti u oblasti Kopaonika“. Vesnik zavoda za geološka i geofizička istraživanja 19: 357–393.

Simić, Vasilije. 1971. „Rudarska prošlost Rudničke planine u Šumadiji“. Rudarski glasnik 6: 1–17.

Simić, Vasilije. 1975a. „Staro rudarstvo gvožđa Golije, Troglava, Čemerna, Gluhe Vasi i Kušurmlije“. Rudar-ski glasnik 14: 1–10.

Simić, Vasilije. 1975b. ,,Rudarstvo gvožđa u kopaoničkoj oblasti“. Rudarski glasnik 14: 77–87.

Stojanović, Dobrica. 1995. Mineralni sastav starih šljaka sa Kopaonika, Glasnik Srpskog arheološkog društva 10: 72–77.

Vuković, Sofija. 1983. „Mineralne asocijacije starih olovno-cinkanih šljaka u Šumadiji“. Glasnik prirodnja-čkog muzeja, Serija A (38): 11–83.

Vuković, Sofija. 1992. „Rekonstrukcija drevne metalurške tehnologije na osnovu mineralnih asocijacija starih šljaka“. U Arheologija i prirodne nauke, uredio Dragoslav Srejović, 133–142. Beograd: SANU.

Vuković, Sofija i Milan Vuković. 1988. „Procena potrošnje drveta kao metalurškog goriva u starom i srednjem veku na primeru srebronosnih rudnika u Šumadiji“. Geološki anali Balkanskog poluostva 51, 481–491.

Vulović, Dragana. 2019. „Preliminarna antropološka analiza sa lokaliteta Brskovo – Doganjice“. Nova antička Duklja X, 170–185.

Vulović, Dragana i Dragica Bizjak. 2019. „Antropološka analiza skeletal sa lokaliteta Madžarsko brdo“. U Ru-dnik 1 – Istraživanja srednjovekovnih nalazišta (2009 – 2013.godina), uredili Dejan Radičević i Ana Cico-vić, 93–118. Gornji Milanovac: Muzej rudničko-takovskog kraja.

Zarković, Božidar. 2019. „Pojava urbanih aglomeracija na tlu srednjovekovne Srbije“. U Urbanizacija u is-točnoj i jugoistočnoj Evropi, uredili Srđan Rudić i Aleksej Aleksandrovič Gordin, 101–116. Beograd i Niž-nji Novgorod: Istorijski institut u Beogradu i Državni institut za arhitekturu i građevinu (NNGASU).

Zdravković, Alena. 2020. „Mehanizam formiranja sekundarnih minerala na odlagalištima Pb-Zn rudnika Rud-nik i njihov uticaj na životnu sredinu“ Doktorska dis. Rudarsko – geološki fakultet, Univerzitet u Beogradu.

Zdravković, Alena, Vladica Cvetković, Aleksandar Pačevski, Aleksandra Rosić, Kristina Šarić, Vesna Matović and Suzana Erić. 2017. „Products of oxidative dissolution on waste rock dumps at the Pb-Zn Rudnik mine in Serbia and their possible effects on the environment“. Journal of Geochemical Exploration 181: 160–171.

Zdravković, Alena, Vladica Cvetković, Kristina Šarić, Aleksandar Pačevski, Aleksandra Rosić and Suzana E-rić. 2020. „Waste rocks and medieval slag as sources of environmental pollution in the area of the Pb-Zn Mine Rudnik (Serbia)“. Journal of Geochemical Exploration 218: 106629.

Živanović, Miloš. 2020. „Nova saznanja o srednjovjekovnom Brskovu“. Nova antička Duklja XI: 113–130.

##submission.downloads##

Objavljeno

2021-11-16

Kako citirati

Vranić, Mirko. 2021. „Uticaj Srednjovekovnog Rudarstva Na životnu Sredinu Centralnog Balkana“. Etnoantropološki Problemi 16 (3):723–738. https://doi.org/10.21301/eap.v16i3.5.

Broj časopisa

God. 16 Br. 3 (2021): Etnoantropološki problemi: Tematski broj - Arheologija

Sekcija

Tematski članci

Licenca

Sva prava zadržana (c) 2021 Mirko Vranić

Creative Commons License

Ovaj rad je pod Creative Commons Autorstvo-Deli pod istim uslovima 4.0 Internacionalna licenca.

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC