Ponovno razmatranje igara na ploči – mankala na Balkanu

Apstrakt

Povodom dve table za mankalu – nalaza iz Donjeg grada Beogradske tvrđave, u tekstu se razmatraju pojedini aspekti ove igre, kao i neki raniji zaključci, u cilju boljeg razumevanja okolnosti koje su dovele do distribucije mankale na Balkanu. Porodica igara kojoj pripada mankala, odlikuje se igranjem na ploči sa nizovima jamica uz primenu  složene strategije. U dugom trajanju i razvoju igranje mankale imalo je mnoge aspekte, od proricanja i različitih simboličkih značenja do strategije, i svi su tokom vremena razmatrani, manje ili više detaljno. Mankala je veoma popularna na širokom arealu (Afrika, zapadna i jugoistočna Azija, obe Amerike), a činjenica da je raširena isključivo među tradicionalnim zajednicama upućuje na zaključak da je ova igra veoma stara. Poreklo mankale dovodi se u vezu sa počecima neolita na prostoru Afrike i Plodnog polumeseca. Ukoliko se široka oblast severozapadne Afrike i zapadne Azije uzme kao matična oblast nastanka mankale, značajnu ulogu u njenom širenju odigrali su nesumnjivo nosioci islama, koji su je preneli  u južnu i jugoistočnu Aziju. Čini se da distribucija mankale u kasnijem periodu označava granice muslimanske kulture i da se običaj igranja mankale najpre odomaćio na Arabijskom poluostrvu i u Egiptu. Sa početkom trgovine robljem iz oblasti zapadne Afrike velike grupe afričkih robova sa sobom u Novi svet donose i igranje mankale.

U analizi porekla mankale važna tema je, osim vremena i mesta nastanka, njena veza i sličnost sa metodama proricanja – geomantije. Veza igara iz porodice mankale sa ceremonijama i ritualima koji su u vezi sa prizivanjem kiše, slavljenjem žetve, posmrtnim običajima, kao i važnim trenucima u životima devojčica i dečaka u periodu inicijacije, nesumnjivo pokazuju jak simbolički karakter ove igre. Igranje mankale, sa jasno utvrđenim setom pravila moglo bi biti onaj konstruktivni element koji pomaže u koheziji zemljoradničko – stočarske zajednice i simbolično prikazuje njene vrednosti i poglede na svet.